چشمه‌هاي تخت سليمان، پديده‌اي بي مانند در ايران




گستردگي و فراواني چشمه‌هاي تراور تن ساز و پديده‌هاي برآمده از فعاليت‌ آنها در منطقه تكاب چندان چشمگير است كه به گونه خود، در تمام ايران بي‌مانند است. اين چشمه‌ها و نيز شكل‌هاي طبيعي گوناگون كه آب‌هاي در بردارنده املاح آهكي پديد آورده‌اند، زيبايي ويژه‌اي به طبيعت خشن و كوهستاني منطقه داده است. مردمان بومي منطقه بر اين باورند كه آب‌هاي تراورتن ساز رازهاي نهفته بسيار در خود دارند، رازهايي كه ساختن بناهاي پيرامون آنها با گونه‌اي تقدس ويژه آميخته است.

به تعبير اين پژوهشگران، ايجاد زندان‌ها و قلعه‌ها در كنار پديده‌هاي برآمده از جريان آب‌هاي آهكي راز و رمزهاي بسيار در بردارد و در فرهنگ افسانه‌اي اين مردم جايگاه ويژه يافته است. اين چشمه‌ها و آثار باستاني پيرامون آنها هر سال بسياري از مسافران را از آذريايجان و كردستان به منطقه تكاب مي‌كشاند، مسافراني كه گاه براي مداواي بيماري‌هاي جلدي و اعصاب به درون چشمه‌هاي آب گرم مي‌روند و نيز در طبيعت زيباي منطقه به گشت و گذار مي‌پردازند.

چشمه‌هاي آهك ساز تكاب:


پيرامون تكاب، بويژه در نواحي شمالي آن، چشمه‌هاي آهك ساز آب سرد (و گاه گرم) و همچنين نهشته‌هاي گسترده از تراورتن ديده مي‌شود كه پديد آمده از جوشش اين چشمه‌هاي خشك شده قديمي هستند. بيشتر اين چشمه‌ها و همچنين نهشته‌هاي تراورتن در راستاي گسل، «قيزجه- چهاراتاق» است كه از شمال به سوي شمال باختر كشيده شده و از روستاي آب گرم در شمال تا روستاي آي قلعه سي در جنوب، به درازاي تقريباً 70 كيلومتر، امتداد دارد.

كارشناسان مي‌گويند: نهشته‌هاي تراورتن تكاب گستره‌اي را كه 300 كيلومتر مربع برآورد مي‌شود و پهناي آن 10 تا 50 متر است، پوشانده‌اند، از اين رو، انگاره بر اين است كه آب دهي چشمه‌هاي پديد آورنده آنها بسيار زياد و مقدار املاح بيكر بنات در آنها خيلي بيشتر از حد اشباع بوده است. بيشتر اين چشمه‌ها اكنون خشك شده‌اند و تنها چشمه‌ تخت سليمان با بيش از 95 ليتر آب دهي در ثانيه هنوز جاري است.

رسوب‌هاي چشمه‌هاي تراورتن ساز تكاب اشكال طبيعي زيبايي پديد آورده‌اند كه با نام‌هاي ويژه‌اي در فرهنگ مردم منطقه و آذربايجان و حتي ايران شهرت يافته‌اند؛ از جمله تخت سليمان، زندان سليمان، قلعه بردينه، زندان برنجه، زندان بني كندي و ... كه همراه با آثار باستاني ديگري چون قلعه بلقيس از گذشته‌هاي بر رونق اين سرزمين حكايت مي‌كنند.

تخت سليمان:


چشمه‌ بزرگ و آهك ساز تخت سليمان كه مردمان محلي گاه آن را درياچه تخت سليمان مي‌نامند، ميان دو روستاي نصرت‌آباد و همپا قرار گرفته و بزرگترين و پرآب‌ترين چشمه آهك ساز منطقه است.

آب آن كه كاملاً سرد و زياد است، از دو كانال شمالي و جنوبي خارج مي‌شود. مقدار گازهاي co2 و sh2 چشمه چندان زياد نيست، ولي املاح بي‌كربنات آن بيش از حد اشباع است. دهانه آن همانند درياچه‌اي زيبا و به شكل بيضي است؛ قطر بزرگ اين بيضي 120 متر و قطر كوچك آن 80 متر برآورد مي‌شود؛ همچنين عمق آن به حدود 60 متر مي‌رسد. احتمالاً دهانه اين چشمه در آغاز پيدايش بسيار كوچكتر (شايد كمتر از يك متر) بوده است و سپس بر اثر انحلال دوباره فرآورده‌هاي تراورتن، بر اثر آميزش با آب محتوي اسيد كربنيك، دور دهانه خورده شده و قطر آن رفته رفته افزايش يافته است. به سبب آب‌دهي زياد در گذشته و نيز مقدار زياد املاح بي‌كربنات كلسيم آب، اين چشمه‌ مانند چشمه‌هاي ديگر، فرصت پديد آوردن مخروط نيافته و سكويي تخت و صاف از نهشته‌هاي تراورتن ساخته كه حدود 10 متر بالاتر از دشت پهلويي جاي گرفته است. گستره اين سكو مستطيلي به درازاي 400 متر و با 300 متر پهناست.


گويا نامگذاري تخت سليمان براي اين چشمه آهك ساز به علت وجود اين لايه ستبرسكو مانند تراورتن باشد و با حضرت سليمان چندان ارتباطي نداشته باشد، هر چند وجود كوهي با نام بلقيس كه 2هزار و 332 متر ارتفاع دارد و در 15 كيلومتري شمال چشمه است و نشانه‌هاي يك دژ كهن را ترسيم مي‌كند، به اين باور دامن مي‌زند كه نام تخت سليمان شايد چندان بي مسما نيست. بر روي اين سكوي تراورتن بقاياي دژ و كاخي با شكوه است كه آتشكده بزرگ آذر گشسب، يكي از سه آتشكده بزرگ و بنام ساساني در آن جا داشته است. برپايه بررسي‌هاي باستان شناسي‌اين دژ همان «شيز» كهن است كه در زمان ساسانيان به «كنشرك» معروف بوده است، ديوار دژ كه درست در لبه‌هاي سكوي تراورتن است، از قطعات تراورتن و ملات آهك ساخته شده است، اين ديوار 6 تا 8 متر بلندي و حدود 4 متر پهنا دارد. درازي ديوار هزار و 120 متر است و 38 بارو، با 25 متر فاصله ميان 2بارو، دارد. دو دروازه اصلي و بزرگ، محل ورود و خروج دژ بوده است.

جايگاه دوره تاريخ تمدن:


تخت سليمان را جايگاه يا برآينده دور تاريخ تمدن در ايران دانسته‌اند؛ چنانكه پژوهشگران مي‌گويند: تخت سليمان در دوران‌هاي هخامنشي، اشكاني و ساساني گذرگاه راه‌هاي عمده‌اي بوده كه از همدان به ارمنستان و آسيايي صغير مي‌رفته است. پس از آن، در زمان ابقاخان مغول نيز مورد توجه قرار گرفته است؛ چنانكه اين خان مغول نيز كاخي بر روي بقاياي كاخ بزرگ خسرو، در ضلغ باختري درياچه، ساخته است كه نشانه‌هاي آن هنوز برجاست.

اژدهاي سنگي:


در جنوب تخت سليمان ديواري از تراورتن به ستبراي 70 سانتي‌متر، بلنداي 5/1 متر و درازاي 200 متر ديده مي‌شود كه در دشت جنوبي تخت سليمان كشيده شده است. مردمان بومي منطقه اين ديوار سنگي را «اژدها داش» يا سنگ اژدها مي‌نامند و بر اساس يك افسانه مي‌گويند: در زمان‌هاي كهن اژدهايي بوده كه سنگ شده است.

زندان سليمان :


در شمال خاوري روستاي احمدآباد مجموعه‌اي از چشمه‌هاي آهك ساز بزرگ و كوچك ديده مي‌شود كه بر راستاي گسله تقريبا خاوري، باختري، پهنه‌اي گسترده از تراورتن پديد آورده‌اند. آب اين چشمه‌ها چندان گرم نيست اما به سبب وجود گاز كربنيك زياد كه به شكل حباب بيرون مي‌آيد، مانند آب فشان، با صدا بيرون مي‌جهد. آب دهي اين چشمه‌ها اندك است اما املاح آهكي آنها بسيار است. از اين رو، نهشته‌هاي تراورتن آنها مخروط‌هايي با اندازه‌هاي گوناگون پديد آورده است كه شبيه گنبدهاي آتشفشان جوان، با دهانه‌هاي گرد هستند. در راستاي گسل، در خاور چشمه‌هاي ياد شده، گنبد بزرگي از تراورتن به بلنداي 70 متر از سطح دشت مجاور ديده مي‌شود كه مانند مخروط آتش فشان خاموش است. اين گنبد تراورتن كه «زندان سليمان» نام دارد، يك چشمه آهك ساز خشك شده است. در بالاي گنبد، دهانه‌اي به قطر 50 متر و با حدود 30 متر ژرفا ديده مي‌شود كه بستر آن پوشيده از گل است و اطراف آن از ديوارهاي قائم دودكش مانند درست شده است. در دامنه‌هاي خاوري- جنوب خاوري و نيز شمال خاوري مخروط نشانه‌هايي از بناهاي كهن ديده مي‌شود كه برخي صاحبنظران احتمال مي‌دهند سرآغاز پيدايش آنها نخستين هزاره پيش از ميلاد است.

زندان برنجه:


در جنوب روستاي برنجه و در كنار رودخانه، در راستاي شمالي- جنوبي، دهانه‌هاي چند چشمه آهك ساز خشك شده را مي‌توان ديد كه مشهورترين آنها زندان برنجه يا «درياي برنجه» نام دارد. دهانه اين چشمه بزرگ به شكل بيضي است. قطر بزرگ اين بيضي 100 متر و قطر كوچك آن 50 متر است و ژرفايش نيز به حدود 70 متر مي‌رسد. در كف اين سازه بزرگ طبيعي درياچه‌اي آكنده از آب سرد و گاز كربنيك است. اين چشمه ديوارهاي بلند و پرشيب دارد كه از لايه‌هاي نازك تراورن تن نواري پديد آمده است. پايين رفتن از اين ديواره‌هاي بلند بدون ريسمان و ديگر تجهيزات لازم غير ممكن است بويژه آنكه كارشناسان احتمال مي‌دهند وجود آب‌هاي گازكربنيك دار در ته دهانه چشمه موجب خردگي بيشتر ديواره شده و بر قطر آن افزوده است.

گفته مي‌شود كه خان‌هاي محلي براي تنبيه روستاييان و مخالفان خود، به پايشان سنگ مي‌بستند و آنها را به درون اين چشمه ژرف مي‌انداختند و علت نامگذاري زندان برنجه همين بوده است.

زندان بني كندي:

در فاصله ميان دو روستاي بني كندي و قيزقاپان چشمه‌اي آهك‌ ساز با مخروط كوتاه (حدود 5متر) و دهانه‌اي دايره شكل به قطر 100 متر هست كه ژرفاي آن به حدود 30 متر مي‌رسد. ديواره‌ دهانه اين چشمه پرشيب است و لايه‌هاي نازك تراورتن نواري آن را پديد آورده‌‌اند. در گوشه باختري چشمه نيز درياچه‌اي به قطر 20متر با حدود 30متر ژرفا وجود دارد كه آب آن سرد و آميخته با گاز كربنيك است. از اين چشمه نيز خان‌هاي بني كندي و قيزقاپان به عنوان زندان استفاده مي‌كردند.

قلعه بردينه:


در جنوب خاوري دهكده قيزقاپان رسوب‌هاي تراور تن گسترده‌اي ديده مي‌شود كه ميان آنها ديواره‌اي بزرگ و پرشيب از تراورتن است كه چون دژي بلند و سترگ به نظر مي‌رسد؛ به اين سبب آن را قلعه سنگي يا قلعه بردينه ناميده‌اند.

قلعه بردينه هم در اصل بقاياي يك چشمه آهك ساز بزرگ و مجموعه چشمه‌هاي پيرامون آن است كه آب‌هاي اسيدي بخش‌هاي زيرين آن را خورده و فرو ريخته‌اند؛ از اين رو فقط بخشي از ديواره دهانه مركزي به صورت ديواري بزرگ با حدود 100 متر بلندي، برجا مانده است.

چملي:


در جنوب غربي روستاي بدرلو، تقريباً در 15 كيلومتري شمال خاوري نكاب بر كه بزرگي است كه چملي گل يا چمنلي يعني برگه چمن دار ناميده مي‌شود. اين برگه در فرهنگ مردم منطقه راز و رمز و جايگاه ويژه دارد. پيرامون بر كه را چمن فرا گرفته و در ميان آن نيز جزيزه‌اي كوچك و متحرك كه در واقع چمنزار و نيزاري با 12 متر مربع وسعت است وجود دارد كه وزش باد هر روز دوبار ان را از اين سو به آن سو مي‌برد.

اين برگه آب سرد، دهانه آبدار چشمه آهك ساز بزرگي مانند تخت سليمان است كه اسيد كربنيك محلول در آن لايه‌هاي تراورتن ديواره را كه بر روي آنها چمن روييده، خورده است، اما خاك روي آن را ريشه چمن‌ها نگه داشته‌اند. خاك چمنزار كوچك متحرك بر اثر انحلال تراورتن‌هاي زيرين از زمين‌هاي اطراف جدا شده و به صورت جزيزه‌اي سبز و كوچك بر روي آب شناور مانده است.